Activatie van de rechter n. accumbens

Hoewel een exacte vergelijking met de dierexperimenten moeilijk te maken is, zijn er gemakkelijk situaties voor te stellen waar wij mensen keer op keer het onderspit delven, machteloos staan ten opzichte van potige, (verbaal) agressieve en dominerende mensen, of voortdurend afgewezen worden. Ook hier geldt weer dat emotioneel en seksueel misbruik in de jeugd een menselijk equivalent zou kunnen zijn van de hierboven beschreven sociale stresstest bij het knaagdier. 

Veel onderzoek naar de effecten van stress op ons beloningssysteem is nog niet verricht. Maar de eerste studie in die richting suggereert dat ook hier de effecten van stress op de hersenen niet wezenlijk verschillen bij mens en dier. In een relatief kleine studie, opnieuw verricht door psychologen van Harvard, is de reactie van de hersenen op het registreren van beloning gemeten. Normaal gesproken wordt bij het aanbieden van een beloning de eerder genoemde accumbens actief, de kern die immers onze motivatie en anticipatie op beloning aanstuurt. De activiteit van die hersenkern is goed te meten bij experimenten waarbij proefpersonen beloond worden in het snel en juist herkennen van bepaalde figuren. De onderzoekers van Harvard vergeleken de functie van de hersenen tijdens zo’n beloningstaak bij 13 volwassenen die in hun jeugd waren misbruikt met die van 31 controlepersonen zonder een traumatisch verleden. Bij de controlegroep nam de activiteit in de accumbens inderdaad toe wanneer een (potentiële) beloning in het vooruitzicht werd gesteld; bij de getraumatiseerde proefpersonen was daar nauwelijks sprake van. De aanhoudende sociale stress in de jeugd had tot een permanent functieverlies geleid in het deel van de hersenen dat essentieel is voor het registreren van een beloning en ons motiveert, aanzet tot actie. Precies hetzelfde systeem dat disfunctioneerde bij de dieren die langdurig geleden hadden onder een dominante en overheersende soortgenoot.

tot slot 

Chronische onontkoombare stress leidt tot veranderingen in de hersenen. Deze treden met name op in het hersengebied dat noodzakelijk is om uit zo’n stressvolle situatie te komen, omdat het betrokken is bij het afwegen van alternatieven en het nemen van beslissingen. Het betreft de schors van de voorste hersenen, waar stress tot gevolg heeft dat de verbindingen verminderen. Resultaat is een gebrekkige communicatie tussen de verschillende hersendelen die nodig zijn om te kunnen kiezen. 

Het tweede gebied dat door chronische stress wordt aangetast, met name wanneer de stress in het sociale domein ligt, bevindt zich dieper in de hersenen en speelt een sleutelrol bij het anticiperen op beloning. Dat deel wordt door voortdurende stress gedeeltelijk stilgelegd, zodat de motivatie om iets te ondernemen afneemt, met als gevolg dat de kans om een oplossing voor de stressvolle situatie te vinden verder verkleint. 

Op zichzelf is het herstelvermogen van het brein aanzienlijk en meestal keren de hersenen na een periode van stress terug in hun oude toestand. Maar dit aanpassingsvermogen wordt beperkt door tenminste twee factoren: de leeftijd en de mate van doorgemaakte stress. De hersenen van oudere dieren zijn aanzienlijk minder flexibel dan die van hun jongere soortgenoten en herstellen zich om die reden minder goed. Daarnaast blijkt extreme stress ook op jongere leeftijd blijvende sporen achter te laten, en wel in het beloningssysteem van de hersenen. Vandaar dat het maar beter is om chronische stress te vermijden. Voordat je het weet zit je vast, omdat je hersenen de samenhang missen of de motivatie niet meer kunnen opbrengen om eruit te komen. 

Stress hoort zoals gezegd bij het leven. Ook is stress niet altijd schadelijk. Tenzij de belasting lang aanhoudt en ons letterlijk of figuurlijk klemzet. Daar zijn onze hersenen niet tegen opgewassen. Zorg daarom dat u niet klem komt te zitten en dat u anderen niet in een hoek drijft. Anders gezegd: wees vrij en geef vrijheid. Het morele aspect van dit adagium is evident. Nu kent u ook het biologische imperatief ervan.